Netherlands

Loading

De koningsmaker en de macht van de ‘kleintjes’

Politiek gaat uiteindelijk om de machtsbalans. In ieder geval in landen waar een vorm van democratie aan de basis ligt van de bestuurlijke inrichting. In Nederland hanteren we het stelsel van evenredige vertegenwoordiging. Vanuit wiskundig oogpunt is dit een van de meest eerlijke kiessystemen. Toch kent het systeem ook zijn zwakheden.

Restzetels
De toerekening van de restzetel(s) uit afronding is de meest besproken zwakte in ons stelsel. Om te voorkomen dat de afrondingsverschillen automatisch toegerekend raken aan de grootste partij, gaan partijen hierdoor al voor de verkiezingen zogenoemde lijstverbindingen aan. De lijstverbinding zegt feitelijk niets over de mate van samenwerking die de betrokken partijen na de verkiezing aangaan. Bij de verdeling van de restzetels worden de partijen die onderling hun kandidatenlijsten verbonden hebben als één partij beschouwd. Dit biedt politieke partijen de mogelijkheid hun kansen op een restzetel te vergroten. Voor de kiezer komt dit het begrip vaak niet ten goede.

Koningsmakers
Een andere imperfectie van ons kiesstelsel valt nog minder op. Het is in ieder geval zeker moeilijker te volgen. Ons systeem is gevoelig voor het effect van de zogenoemde ‘koningsmakers’. Dit zijn kleine partijen die een onevenredige machtspositie krijgen doordat zij grotere partijen aan een meerderheid kunnen helpen. In de afgelopen regeerperiode bijvoorbeeld hebben met name de kleine christelijke partijen (CU en SGP) nadrukkelijk geprofiteerd van deze rol.

De mate waarin kleinere partijen een machtspositie kunnen innemen als koningsmakers, wordt uitgedrukt in de Banzhaf Power Index. Dit is een getal waarbij het aantal keren dat een partij een ‘omslagpartner’ is, wordt gedeeld door het aantal koningsmakers binnen alle mogelijke coalities. Hoewel de Power Index per partij door het huidige grote aanbod kleine partijen slinkt, is de gezamenlijke waarde groot. De macht van de minderheid is het theoretische bestaansrecht van kleine partijen.

Rode Hoed
Het ‘Rode Hoed Debat’ van RTL liet afgelopen week goed zien dat de koningsmakers ook dit jaar weer een grote rol zouden kunnen gaan spelen. Het gemankeerde ‘Premiersdebat’ bood de deelnemers de kans om een alternatieve leidersrol te pakken zonder aanwezigheid van de gedoodverfde nummers 1 en 2. Geen van de aanwezige partijleiders wist daarin echt te overtuigen. Ongemakkelijke pre-formaties tussen PvdA met het CDA, en van GroenLinks met eigenlijk alle aanwezigen, liepen nergens op uit. Het vinden van meerderheden wordt geen sinecure. De koningsmakers tellen hun zegeningen.

Niet-stemmers
Een laatste onvolkomenheid in het kiesstelsel is uiteraard nog de groep niet-stemmers. Door de verdeling van de vertegenwoordiging te laten bepalen door de stemmers, gaat men er impliciet vanuit dat de groep niet-stemmers net zo verdeeld is over de partijen als de wel-stemmers. Uit veel onderzoeken blijkt dat dit zeker niet zo is. Zeker bij lage opkomsten is de invloed van niet-stemmers indirect behoorlijk groot op de finale uitkomst en daarmee op de machtspositie die daaruit volgt. Niet-stemmers zijn potentieel de koningsmaker ‘avant la lettre’, al krijgen ze geen waarde toegekend in de Banzhaf Power Index.

Pensioen meer dan AOW
Het onderwerp pensioen heeft in de debatten tot nu toe maar één grote verliezer opgeleverd. Zoals in onze Aon Verkiezingsmonitor duidelijk wordt, heeft het onzekere optreden van 50+ over de AOW hen in de peilingen vier zetels gekost. Het ‘Carré Debat’ van aanstaande zondag heeft het onderwerp pensioen opnieuw op de agenda staan. Hopelijk laat dat debat zien dat pensioen in Nederland meer is dan alleen de AOW. En dat er serieuze keuzes gemaakt moeten worden, want het pensioenveld heeft zo zijn eigen belangen en ‘lijstverbintenissen’. Wie zal in dat debat straks de koningsmaker blijken? We kunnen ons niet veroorloven dat dit een groep ‘niet-stemmers’ blijkt. Een duurzame pensioenoplossing bereiken we alleen als deze door alle generaties breed geaccepteerd en gedragen wordt. Ook het vinden van die meerderheid is geen sinecure.

In de Aon Verkiezingsmonitor heeft Aon de standpunten van de politieke partijen met betrekking tot pensioenen op een rij gezet.